Orwell presenteert in dit boek zijn visie op de westerse wereld anno 1984. Het is een waarschuwing tegen totalitaire regimes, zoals nazi-Duitsland dat net verslagen was en Stalins Sovjet-Unie. Orwell beschrijft een staat waarin de overheid elk aspect van het menselijk leven bewaakt en controleert.
De
roman speelt zich af in een sombere toekomst, waarover in de verleden
tijd verteld wordt vanuit het perspectief van een alwetende verteller.
Achter de roman is een appendix opgenomen over het door Orwell
geïntroduceerd begrip Newspeak dat een belangrijke rol speelt
bij de daarin beschreven politieke hersenspoeling, hoewel die term bij
het schrijven en verschijnen ervan nog niet bestond. Orwell liep met
deze fictie vooruit op de theorievorming in de politieke wetenschap over
het fenomeen totalitarisme.
In de jaren dat Orwell in die tijd als verslaggever in de
verschillende oorlogen werkte, merkte hij met regelmaat op dat de pers
soms een dubbele agenda had en gebeurtenissen verzon. In het voorwoord
van zijn boek Animal Farm
schreef hij over de persvrijheid in Engeland die sterk te wensen
overliet, en waarschuwde hij voor de totalitaire tendensen die hij
waarnam. Dat de linkse intellectuelen, bij uitstek de mensen die
vrijheden zouden moeten bewaken, heulden met het totalitarisme van de
Sovjet-Unie, waar de vrijheden juist onder vuur lagen, beangstigde hem.
Het publiceren van Animal Farm, dat een kritische kijk heeft op de Sovjet-Unie, zou hem ook de nodige moeite hebben gekost.
1984
is een bittere satire op een politiek systeem dat een perfecte greep
heeft op het doen en laten van de onderdanen. Het Eenpartijstelsel
beheerst de ziel van de mens en dus het hele mechanisme van liefde en
haat. De ideologie van deze partij heet Engsoc (Engels: "Ingsoc").
Hoewel deze oorspronkelijk een socialistisch ideaal nastreefde, is
hiervan na de revolutie niets overgebleven. Hierbij zij opgemerkt dat
zowel de bolsjewieken/stalinisten als de nazi's zichzelf
(nationaal)socialisten noemden.
Een kenmerkende uitspraak is dan ook: Freedom is the freedom to say that two plus two make four. If that is granted, all else follows.
Het gaat erom dat als de Partij zegt dat twee plus twee vijf is, dat
dan de gehele geschiedenis in de archieven veranderd wordt, alsof ze
nooit anders geweest is. Met andere woorden: twee plus twee is "wat de
Partij zegt dat het is". Een paar partijleuzen uit het boek zijn:
- Oorlog is vrede (war is peace)
- Vrijheid is slavernij (freedom is slavery)
- Onwetendheid is kracht (ignorance is strength)
George Orwell weet dit met een heel heldere argumentering een kern van waarheid mee te geven. Verder zijn er de verschillende ministeries met hun opvallende namen: het Ministerie van Vrede houdt zich bezig met oorlogvoering, het Ministerie van Waarheid verricht geschiedvervalsing in de staatsarchieven om te zorgen dat de Partij altijd perfecte voorspellingen doet, het Ministerie van Overvloed (Engels: "Plenty") distribueert levensmiddelen en draagt zorg voor een laag levenspeil en het Ministerie van Liefde
houdt zich bezig met totalitaire controle, straffen en martelen zodat
alle onderdanen toegewijde volgelingen van Grote Broer (Engels: "Big Brother") worden (als ze dat al niet zijn).
Een van de middelen waarmee de Partij de greep op de burgers probeert te houden is een nieuwe taal: Nieuwspraak
(in het originele Engelse boek als 'Newspeak' aangeduid). Nieuwspraak
is een extreem gecomprimeerde vorm van de Engelse taal, waarin alle
woorden die een negatieve werking voor de Partij zouden kunnen hebben
zijn geschrapt of een andere betekenis gekregen hebben. Het onder
woorden brengen van 'misdenk' (Nieuwspraak voor 'onjuiste meningen'
Engels: crimethink) wordt hiermee bij voorbaat onmogelijk gemaakt.
1984 is daarmee ook een boek over taal en semantiek.
Wanneer woorden hun betekenis verliezen en mensen niet over voldoende
woorden beschikken om hun gedachten uit te kunnen drukken, kunnen zij
niet alleen niet meer spreken maar ook niet meer denken.
Het regime weet in het boek zelfs in het hoofd van de
hoofdpersoon door te dringen, en hem ten slotte van de Staat en Partij
te laten houden. Gedrag wordt volledig voorgeprogrammeerd. Romantische
krachten als liefde en tradities worden volledig uitgewist. Een zeer
grimmige parallel wordt getrokken met Stalins Rusland. Big Brother zou
voor Jozef Stalin kunnen doorgaan, Emmanuel Goldstein voor Leon Trotski.
Op een gegeven moment komt de hoofdpersoon oude bekenden tegen in de
gevangenis, waarvan sommigen zelfs verraden zijn door hun eigen kinderen
(ook dit kwam voor in Stalins Rusland: het betreffende kind kreeg
hiervoor direct een onderscheiding).
De lezer zal niets meer voor waar aan kunnen nemen. Is de oorlog
wel werkelijk aan de gang, of schiet de regering zelf de raketten af om
de bevolking gedwee te houden? Is het boek van Goldstein wel werkelijk
van Goldstein? Bestaan Big Brother en Emmanuel Goldstein wel? De
hoofdpersoon leeft als in een (nare) droom.
Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/1984_%28boek%29
Deze wereldberoemde toekomstroman wordt door vele critici en lezers nog
steeds als het belangrijkste boek beschouwd dat na de oorlog is
geschreven.