Naam Zaltbommel
Oorspronkelijk heette de stad Bommel, en tot
heden wordt de stad door de bewoners zo genoemd. De oudste vorm van de
naam is Bomela of Bomelo (in 850) en is een samenvoeging van Boom (in de tegenwoordige betekenis) en lo, waarbij lo
verwijst naar een loofbos op een verhoging in een moerassig gebied. In
dit gebied bestaat die verhoging uit de oeverwal langs de rivier de Waal.
Namen met de uitgang 'lo' hangen vaak samen met ontginningen van
oeverwallen, waardoor er open plekken ontstonden in het bos waar een
nederzetting kon ontstaan. In een latere fase (eerste vermelding in
1297) krijgt de nederzetting het voorvoegsel 'Salt' of 'Saut' om het te
kunnen onderscheiden van het andere Bommel (Maasbommel).
Deze toevoeging slaat op de zouthandel die hier belangrijk was. Zout
werd per schip vervoerd en waarschijnlijk in Zaltbommel verhandeld en
was zeer belangrijk vooral voor het inzouten van vis.
Geschiedenis
De eerste vermelding van de stad als Bomala stamt uit het jaar 850. In de 13e eeuw groeide Zaltbommel uit tot een belangrijke handelsstad en in de 15e eeuw tot een Hanzestad van betekenis. Op 13 december 1315 kreeg Zaltbommel van graaf Reinald I dezelfde stadsrechten als Zutphen en werden de vestingwerken aangelegd. In de 13e eeuw hadden Zaltbommel en de landen van de Bommeler- en Tielerwaard reeds landrechten verkregen. Dit landrecht is het oudste overgeleverde landrecht en wordt aangeduid met eening. De originele oorkonde is niet bewaard gebleven.
Een jaar nadat Zaltbommel stadsrechten verkreeg, werd op 19
oktober 1316 door Reinald I een nieuwe oorkonde uitgevaardigd. Daarin
werd de oude regeling bevestigd.
Er werd een onderscheid gemaakt tussen de bewoners van de stad
Zaltbommel en de bewoners van het platteland. Stadsbewoners werden
berecht door de schepenbank
van Zaltbommel, plattelandsbewoners waren bij zware misdrijven zoals
moord en brandstichting overgeleverd aan de genade van de graaf.
In 1325 en 1327 werd het landrecht van de Bommelerwaard door de
graaf hernieuwd waardoor het onderscheid tussen de stad Zaltbommel en
het platteland nog scherper werd.
Frank Pieck was in de 15e eeuw ambtman van Zaltbommel en de Tieler- en Bommelerwaard.
Op 31 juli 1572 werd Zaltbommel ingenomen door watergeuzen onder leiding van Dirck van Haeften. Daarop belegerden de Spanjaarden de stad in de daarop volgende jaren onsuccesvol, waaronder de blokkade van 1574. Samen met Buren sloot de stad zich in juni 1575 aan bij de Unie van Dordrecht tussen Holland en Zeeland, waarmee beide steden zich in feite afscheidden van Gelre; dit werd pas in 1602 ongedaan gemaakt.
Op aandringen van Maurits van Nassau werd de stad verder versterkt. Voordat deze modernisering voltooid was, belegerden de Spanjaarden onder leiding van Francesco de Mendoza de stad weer, tijdens het beleg in 1599. Dit beleg kon wederom succesvol door de Staatse troepen worden afgeslagen.
In 1869 werd Zaltbommel met het spoorwegnet verbonden. Tussen 1910 en 1923 reed de Gemeentetram Zaltbommel tussen het centrum en station Zaltbommel.
Natuur en landschap
Zaltbommel ligt in het rivierkleigebied van de Bommelerwaard, aan de Waal op een hoogte van ongeveer 3 meter. Parken vindt men op de voormalige verdedigingswerken, en in het westen ligt het Kloosterwiel, terwijl in het oosten het natuurgebied Kil van Hurwenen is te vinden. In het zuidoosten liggen bedrijventerreinen langs de autoweg Rijksweg 2. Vooral westelijk vindt men grootschalige tuinbouwbedrijven.
Wijkindeling stad Zaltbommel
- Binnenstad
- Vergt en omgeving
- Spellewaard
- De Waluwe
Bedrijventereinen stad Zaltbommel
- De Wildeman
- De Ooijk
- Van Voordenpark
- De Waluwe
- Veilingweg
Bezienswaardigheden
- De Grote of Sint-Maartenskerk is, afgezien van de brug, het meest beeldbepalende bouwwerk van Zaltbommel. Deze kerk uit de 15e eeuw is een goed bewaard voorbeeld van Nederrijnse gotiek. De kerk geeft met zijn stompe toren de stad een karakteristiek aanzien.
- De Eben-Haëzerkerk van 1900.
- De katholieke Sint-Martinuskerk is in 1837 gebouwd naar een ontwerp van architect E. Kroon in neoclassicistische stijl.
- De Joodse begraafplaatsen
- Het Stadhuis van Zaltbommel
- Het Gasthuis met kapel en Gasthuistoren met carillon van gebroeders Hemony gegoten in 1654.
- Het Maarten van Rossumhuis is een versterkt huis dat omstreeks 1535 werd gebouwd door de Gelderse krijgsheer Maarten van Rossum. In het huis is nu het Stadskasteel Zaltbommel
gevestigd (in 1937 opgericht als het Maarten van Rossummuseum). Het
museum richt zich op de streekhistorie, kunst en kunstnijverheid van de
Bommelerwaard. Ook is het museum in het bezit van een collectie rond Fiep Westendorp, de illustratrice van onder meer Jip en Janneke, die in Zaltbommel is geboren en getogen.
- De stad wordt omringd door oude vestingwerken, deze zijn in de 19e
eeuw omgebouwd tot park en zijn daardoor bewaard gebleven. Ze vormen nu
een groene gordel rondom de binnenstad.
- De middeleeuwse muur om de stad
is nog deels aanwezig. Het tracé is bekend, sommige gedeelten bestaan
nog, andere zijn opgemetseld, onder een dijk uit het zicht verdwenen of
verwijderd. De weg langs de binnenzijde is gedeeltelijk nog aanwezig als
de Zandstraat
en de Bloemendaal. De poorten in de muur bestaan niet meer, met
uitzondering van de Waterpoort waarvan de eigenlijke poort tussen enkele
muurhuizen bewaard is.
- In de stad zijn Gootspoken geplaatst. Deze beelden van de hand van kunstenaar Joris Baudoin slaan van verscheidene daken, dakkapellen en muren de straat gade.
- De oude watertoren in Zaltbommel is ontworpen door Jan Schotel en is gebouwd in 1905.
- De Waalkade met uitzicht op de Waal en de Martinus Nijhoffbrug.
- Een deel van Zaltbommel is een beschermd stadsgezicht. Verder zijn er in het stadje tientallen rijksmonumenten.
- Aan de Bosschepoort staat sinds 10 november 2018 een beeld van Sint
Maarten. Dit beeld is gemaakt door kunstenaar Maria van Gerwen en
gegoten door bronsgieterij Hans Steyleart. Het beeld moet gezien worden
als een soort kaft van een boek. Alle vormen verwijzen van achter naar
voren en geven het verhaal van de manteldeling van Sint Maarten weer.
Met dit verhaal legt het beeld ook de nadruk op de Mantelzorg in
Zaltbommel.
Zie ook
- Lijst van rijksmonumenten in Zaltbommel (plaats)
- Lijst van gemeentelijke monumenten in Zaltbommel (plaats)
- Lijst van beelden in Zaltbommel
- Lijst van oorlogsmonumenten in Zaltbommel