Door Frank Hendrickx
Gepubliceerd op 26 juli 2021
Het is de eerste week van mei als minister
van Volksgezondheid Hugo de Jonge benaderd wordt door zijn Duitse
collega Jens Spahn. De Duitse minister heeft een intrigerende boodschap.
AstraZeneca heeft contact opgenomen met Berlijn om te vragen of
Duitsland zich alvast wil committeren aan het veelbelovende vaccin dat
het bedrijf ontwikkelt in samenwerking met de universiteit van Oxford.
Spahn is geïnteresseerd en vraagt of ook Nederland wil participeren.
Mogelijk gaat de Duitser ook nog wat andere landen benaderen.
De
Jonge reageert welwillend. Vreemd is dat niet. De paniek van de eerste
golf is net achter de rug en eindelijk kan worden nagedacht over een
exit-strategie. Vaccins zijn daarbij cruciaal. Een samenwerking met
Duitsland lijkt een buitenkansje.
Als
de eerste coronagolf bovendien iets heeft geleerd, is het dat de
Europese solidariteit niet vanzelfsprekend is. Vooral bij de strijd om
beschermingsmiddelen werd dat pijnlijk duidelijk: grote landen als
Frankrijk en Duitsland kondigden rücksichtslos exportverboden af om
mondkapjes en andere spullen voor zichzelf te houden. Nederland zette
aanvankelijk in op gemeenschappelijk inkoop via de EU, maar dat bleek
een misrekening. De Europese Commissie slaagde er niet in om orde te
scheppen op de vechtmarkt waar EU-lidstaat tegen EU-lidstaat opbood.
Bij
de strijd om vaccins dreigt nu een nieuw gevecht. De Jonge houdt het
contact met Spahn warm en in de loop van mei sluiten de ministers van
Volksgezondheid van Frankrijk en Italië zich aan bij de gesprekken over
een nog te vormen 'vaccin-alliantie'. De 'kopgroep van vier' wil samen
vaccins gaan veiligstellen voordat het te laat is. De bedrijven
AstraZeneca, Janssen, Sanofi en Moderna komen in beeld als leveranciers.
Aangezien het om 'beursgevoelige informatie' gaat, moeten de gesprekken
geheim blijven, zo krijgen betrokkenen te horen.
Zo begint het korte avontuur van wat The Inclusive Vaccine Alliance
(TIVA) zal gaan heten. Even behoort Nederland tussen mei en juni 2020
tot een kopgroep van vier landen aan de frontlinie van het gevecht om
vaccins, maar lang zal dat niet duren. Interne documenten die nu via een
beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) door de Volkskrant
openbaar zijn geworden, bieden voor het eerst een blik achter de
schermen van de razendsnelle opkomst en ondergang van de omstreden
alliantie.
Janssen
Nederland
mag dan het kleinste land zijn binnen de alliantie, toch is het niet
onlogisch dat De Jonge is benaderd om mee te doen. Nederland is
thuisbasis van enkele cruciale bedrijven in het gevecht om vaccins. Niet
alleen is Janssen in Leiden bezig met de ontwikkeling van een
veelbelovende kandidaat, ook ondersteunende bedrijven als Halix en
Patheon kunnen een belangrijke rol gaan spelen bij de grootschalige
productie die nodig is.
De
Jonge lijkt na het echec rond de beschermingsmiddelen ook weinig
fiducie te hebben in de doortastendheid van de Europese Commissie. In
een interne, Engelstalige memo van het ministerie van VWS van 28 mei
wordt opgemerkt dat de VS, het VK en China al deals hebben gesloten met
producenten. De EU heeft nog geen enkel vaccin veilig gesteld, 'terwijl
dat wel had moeten gebeuren', zo staat in het document. 'Vanwege de
urgentie en het tempo' pleit de memo daarom voor de vorming van een
kopgroep.
Ook
vanuit Duitsland klinkt dezelfde analyse: 'Het zou onuitlegbaar zijn
als andere regio's in de wereld eerder vaccins hebben', staat in een
geanonimiseerde mail van het Duitse ministerie van Volksgezondheid aan
het ministerie van VWS.
Diplomaten gepasseerd
De
Jonge en zijn adviseur, ex-DSM-topman en nu corona-gezant Feike
Sijbesma, betrekken op 25 mei premier Mark Rutte en minister van
Financiën Wopke Hoekstra bij het plan om een inkoop-alliantie te vormen
met Duitsland, Frankrijk en Italië. Opmerkelijk genoeg wordt minister
van Buitenlandse Zaken Stef Blok bij dat gesprek niet uitgenodigd. Zo
wordt er gebouwd aan een internationale coalitie zonder dat Nederlandse
diplomaten op de hoogte zijn.
Op
3 juni 2020 komt er plotsklaps een einde aan de geheimzinnigheid. De
Jonge maakt samen met zijn drie collega's de oprichting van The Inclusive Vaccine Alliance
publiek. De term 'inclusive' is op het laatste moment toegevoegd om
duidelijk te maken dat op termijn ook andere landen zich kunnen
aansluiten.
Achter
de triomfantelijke presentatie van de alliantie gaat dan al een bitter
gevecht schuil met Brussel. De Europese Commissie heeft op 3 juni vrij
onverwacht een eigen vaccinstrategie bekendgemaakt. De verantwoordelijke
Europees Commissaris Stella Kyriakides wil namens alle lidstaten
opereren, maar 'de grote vier' met Nederland zien dat niet zitten. Zij
willen zelf het voortouw houden en zoeken daarom de publiciteit.
In
een interne mail legt een ambtenaar van VWS uit wat er is gebeurd: 'Nu
de Commissie met hun voorstel naar buiten kwam, moesten de vier landen
ook versneld hun plannen presenteren.'
Verrassing
Het
nieuws over de alliantie komt in binnen- en buitenland als een complete
verrassing. Ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken voelen
zich overvallen door de brief die De Jonge naar de Tweede Kamer stuurt
over de kopgroep van vier. 'We hebben woensdagavond nog contact gehad…',
zo valt er in een kregelige mail aan VWS te lezen. 'Had deze brief toen
ook niet alvast even met ons gedeeld kunnen worden? De brief roept
vragen bij ons op.'
Ook
de EU-directeur van Buitenlandse Zaken, die het nieuws over de
vaccin-alliantie via de media verneemt, trekt aan de bel bij VWS. 'Het
zou fijn zijn als we in het vervolg ietsje eerder betrokken kunnen
worden. Dan kunnen we ook helpen dit zacht te laten landen bij de
Europese Commissie.'
De
directeur Internationale Zaken van VWS, die de leiding heeft bij het
initiatief, reageert onderkoeld op de verontwaardiging vanuit
diplomatieke hoek. 'Ik snap je reactie. Maar soms zijn zaken net anders
dan normaal.'
Buitengesloten
EU-lidstaten staan perplex. Wat heeft de alliantie van vier te
betekenen? Dringen ze voor bij de strijd om vaccins? En hoe valt het
initiatief te rijmen met de pogingen van de Europese Commissie om
gezamenlijk vaccins in te kopen voor de EU?
Benelux-partners
Ook
Nederland heeft wat uit te leggen aan bondgenoten. België en Luxemburg
voelen zich gepasseerd. 'Waarom werden ze als Benelux-partners niet
geconsulteerd', is één van de vragen. Landen als Noorwegen, Oekraïne en
Singapore kloppen opeens juist geïnteresseerd aan bij VWS. Ze willen
weten of ze ook lid kunnen worden van 'de inclusieve alliantie'.
Ambtenaren
bij het ministerie van Hugo de Jonge weten zich niet altijd raad met
alle vragen over de vaccin-coup. 'Dit wordt binnen VWS in een klein
verband gedaan, waardoor ook wij niet altijd alle antwoorden hebben op
ieder moment', schrijft een ambtenaar.
Een
dikke week na de bekendmaking van het initiatief wordt het conflict
binnen de EU op de spits gedreven, blijkt uit de stukken. België,
Luxemburg en vijf andere kleinere lidstaten scharen zich tijdens een
informele Europese Gezondheidsraad op 12 juni demonstratief achter de
Europese Commissie. Die moet het mandaat krijgen om namens àlle
lidstaten vaccins in te kopen. De kopgroep van vier mag niet op eigen
houtje opereren, zo is de eis.
De
vier alliantiepartners houden desondanks voet bij stuk. Op 13 juni
maken De Jonge en de drie andere ministers van Volksgezondheid bekend
dat ze een deal hebben gesloten met AstraZeneca voor de aankoop van 300-
tot 400 miljoen vaccins.
De
onderhandelingen met AstraZeneca zijn gedaan door Duitsland. VWS laat
dat graag over aan het buurland, ook omdat de Nederlandse gezant
Sijbesma, die het kabinet met adviezen bijstaat, in een lastig parket
zit. De broer van de ex-DSM-topman heeft een hoge functie bij
AstraZeneca. De schijn van belangenverstrengeling moet voorkomen worden,
zo wordt schriftelijk vastgelegd.
VWS
heeft wel de leiding bij de gesprekken met het in Leiden gevestigde
Janssen. Er zijn externe adviseurs van onder andere KPMG en het
advocatenkantoor Hoyng Rokh Monegier ingehuurd. Een kleine groep
ambtenaren werkt zich over de kop.
Het
zal al snel verspilde moeite blijken; er komen geen nieuwe deals meer
van de alliantie. De in allerijl naar buiten gebrachte overeenkomst met
AstraZeneca is een mislukt wanhoopsoffensief. De bedoeling was om aan
andere lidstaten te laten zien dat TIVA daadkrachtiger opereert dan de
Europese Commissie, maar heel uitgewerkt is de deal die gepresenteerd
wordt niet.
Andere
lidstaten mogen zich aansluiten, maar hoe dat in zijn werk moet gaan,
blijft onduidelijk. Moeten ze de vaccins kopen van de andere vier
landen? Wie draagt het financiële risico? De onrust rond de alliantie
wil maar niet gaan liggen.
Merkel
Het is uiteindelijk Angela Merkel die haar minister van Volksgezond Jens Spahn terugfluit, zo zal onder andere de Volkskrant later berichten. De bondskanselier beziet de vaccin-alliantie van haar minister Spahn als een drieste Alleingang met grote politieke risico's. De EU kan zich geen vaccin-oorlog tussen lidstaten veroorloven, oordeelt Merkel.
De
Europese Commissie trekt vanaf 17 juni het hele dossier naar zich toe.
Alle onderhandelingen met AstraZeneca, Janssen en de andere farmaceuten
worden voortaan door Brussel gedaan. De vier alliantiepartners mogen nog
een afgevaardigde sturen naar het gemeenschappelijke inkoopteam van de
EU, maar daar blijft het bij.
Op
18 juni stuurt minister De Jonge een brief naar commissaris Kyriakides
waarin hij zich neerlegt bij een vanuit Brussel aangestuurd
inkoopproces. Van harte gaat het niet. De Jonge schrijft: 'Ik wil
duidelijk maken dat het volgens de vier landen van The Inclusive Vaccine Alliance van het grootste belang is om het onderhandelingsproces te versnellen.'
De
onvrede over de Europese vaccin-aanpak zal daarna blijven
doorsluimeren. Het duurt bijvoorbeeld nog tot augustus 2020 voordat er
een nieuwe (goedkopere) deal wordt gesloten met AstraZeneca. Later zal
ook blijken dat de VS en het VK belangrijke Europese
productiefaciliteiten, zoals Halix in Nederland, hebben veiliggesteld,
terwijl de EU dat heeft nagelaten. Halix produceert daardoor in eerste
instantie exclusief voor de Britten.
Het
gevaar van een vaccin-oorlog tussen lidstaten is wel geweken door het
opdoeken van The Inclusive Vaccine Alliance (TIVA). Voor de betrokken
hoofdrolspeler is de teloorgang van het initiatief pijnlijk. Voor de
Duitse minister Spahn is het gezichtsverlies zo groot dat hij op 7 juli
blijft volhouden dat de TIVA nog steeds actief is. Zelfs ambtenaren van
VWS zijn daar verbaasd over.
Ook
premier Rutte heeft blijkbaar moeite om zijn verlies te nemen. Tegen de
ambassadeur van Nieuw-Zeeland zegt hij op 9 juli nog dat de TIVA 'still alive and well' is, blijkt uit de interne stukken.
De
werkelijkheid is anders: de alliantie is weken eerder ten onder gegaan
in de Europese machtsstrijd en er zal nooit meer iets van vernomen
worden. Het verblijf van Nederland in 'de kopgroep van Europa' blijft zo
beperkt tot enkele weken van hard werken, veel diplomatieke onrust en
uiteindelijk weinig resultaat.
Met medewerking van Erik Verwiel
(Bron: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/hoe-de-vaccin-alliantie-van-hugo-de-jonge-eindigde-in-een-diplomatieke-sof~b0fe311a/)